Realizacja uprawnień kupującego w ramach rękojmi może niekiedy okazać się kłopotliwa. Skuteczne ich egzekwowanie wymaga bowiem nie tylko znajomości regulacji prawnych dotyczących rękojmi, lecz również wiedzy w zakresie prawnego charakteru tych uprawnień. W przypadku nieznajomości normujących tę kwestię przepisów, umiejętne działania sprzedającego mogą uchronić go od odpowiedzialności. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego odpowiedzialność z tytułu rękojmi aktualizuje się po stronie sprzedającego w sytuacji gdy wprowadzi on do obrotu towar wadliwy, niezgodny z umową sprzedaży.
Wadliwość obejmuje w tym przypadku zarówno wady fizyczne, jak i wady prawne rzeczy sprzedanej. Zgodnie z art. 5561 kodeksu cywilnego wada fizyczna polega na niezgodności rzeczy sprzedanej z umową. Definicja ta została wprowadzona do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta. Ustawa ta weszła w życie 25 grudnia 2014 roku, ujednolicając przepisy kodeksu cywilnego w zakresie przepisów dotyczących rękojmi. Po nowelizacji w kodeksie cywilnym znalazła się pełna i kompleksowa regulacja w tym przedmiocie. Wada prawna rzeczy sprzedanej natomiast zachodzi w sytuacji gdy rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jeżeli jest obciążona prawem osoby trzeciej, a także jeżeli ograniczenie w korzystaniu lub rozporządzaniu rzeczą wynika z decyzji lub orzeczenia właściwego organu, o czym stanowi art. 5562 kodeksu cywilnego.
Uprawnienia kupującego w przypadku wystąpienia wady towaru
Kodeks cywilny przewiduje katalog zamknięty uprawnień, z których może skorzystać kupujący, jeżeli rzecz sprzedana jest dotknięta wadą. Warto zwrócić jednak uwagę na to, iż regulacja kodeksu cywilnego ma w tym zakresie charakter dyspozytywny. W związku z tym, uprawnienia wynikające z rękojmi mogą być ograniczone, rozszerzone lub wyłączone drogą umowy, chyba że sprzedawca zataił podstępnie wadę przed kupującym.
Ponadto, szczególne ograniczenia w tym zakresie są przewidziane w przypadku sprzedaży konsumenckiej, w tego rodzaju przypadkach, swoboda stron w zakresie zmiany ustawowego modelu odpowiedzialności z rękojmi, jest jednak istotnie ograniczona. W razie ujawnienia się wady aktualizuje się odpowiedzialność sprzedającego, a tym samym uprawnienia kupującego. W literaturze prezentowany jest pogląd, iż ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady sprzedanej rzeczy ma charakter absolutny, tzn. sprzedawca nie może się z niej zwolnić, obciąża go ona niezależnie od tego, czy to on spowodował wadliwość rzeczy, czy ponosi w tym zakresie jakąkolwiek winę, a nawet czy w ogóle wiedział lub mógł wiedzieć o tym, że sprzedawana rzecz jest wadliwa. Kupującemu natomiast, w ramach rękojmi przysługują co do zasady, alternatywnie cztery uprawnienia, których wybór należy do kupującego:
- uprawnienie do żądania obniżenia ceny
- uprawnienie do odstąpienia od umowy
- żądanie wymiany rzeczy na rzecz wolną od wad
- żądanie usunięcia wady rzeczy
Niekiedy, realizacja jednych uprawnień wyłącza stosowanie drugich. Samo literalne znaczenie art. 560 § 1 wskazuje na rozłączne stosowanie obniżenia ceny oraz odstąpienia od umowy. Zawarte w przepisie słowo „albo” stanowi bowiem alternatywę rozłączną i świadczy o tym, że oba uprawnienia wzajemnie się wykluczają. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca 2005 r., wydanym w sprawie o sygnaturze IV CK 786/04 ,,oświadczenie kupującego o odstąpieniu (…) spowoduje upadek z mocą wsteczną sprzedaży i tym samym wykluczy realizację pozostałych uprawnień. Gdy zaś chodzi o uprawnienia mające charakter roszczeń, jedynie realizacja któregokolwiek z nich, czyli uczynienie mu zadość, wykluczy wykonanie innych uprawnień.” Kupujący może dochodzić wskazanych uprawnień jeżeli wada fizyczna zostanie stwierdzona przed upływem dwóch lat, a gdy chodzi o wady nieruchomości – przed upływem pięciu lat od dnia wydania rzeczy kupującemu, chyba że sprzedawca wadę podstępnie zataił o czym stanowi art. 568 § 1 § 6 kodeksu cywilnego. Terminy te mają charakter terminów zawitych. Uprawnienia kupującego jako uprawnienia prawnokształtujące oraz roszczenia Zgodnie ze stanowiskiem doktryny uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące kupującemu ma charakter prawnokształtujący. W sytuacji zaistnienia wady rzeczy kupujący uzyska zatem kompetencje do zakończenia stosunku prawnego wynikającego z umowy sprzedaży w drodze jednostronnej czynności prawnej. Dla skuteczności ww. uprawnienia nie jest wymagana zgoda drugiej strony, oświadczenie woli uprawnionego jest wystarczające dla jego realizacji. W zakresie pozostałych uprawnień przyjmuje się natomiast, że mają one charakter roszczeń.
Obniżenie ceny w przypadku wady towaru – jak to zrobić?
Pierwszym z uprawnień, z których może skorzystać kupujący jest złożenie oświadczenia o obniżeniu ceny. W wyniku złożenia oświadczenia woli kupującego zmianie ulega wynikająca z umowy sprzedaży cena zakupu towaru. Zgodnie z art. 560 § 3 kodeksu cywilnego ,,obniżona cena powinna pozostawać w takiej proporcji do ceny wynikającej z umowy, w jakiej wartość rzeczy z wadą pozostaje do wartości rzeczy bez wady.” Oczywiście zakres obniżenia ceny podlega kontroli sądu w ramach ewentualnego, późniejszego postępowania sądowego i bywa bardzo często skutecznie kwestionowany przez sprzedawcę. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 marca 1997 roku w sprawie o sygnaturze III CZP 11/77 ,,w razie niemożliwości lub znacznych trudności wykazania przez kupującego stosunku, w jakim wartość rzeczy wolnej od wad pozostaje do jej wartości obliczonej z uwzględnieniem istniejących wad (art. 560 § 3 k.c.), kupujący nie może żądać obniżenia ceny.”
Odstąpienie od umowy z powodu wady towaru – kiedy i jak?
Istotą przedmiotowego uprawnienia jest doprowadzenie do ustania łączącej strony umowy sprzedaży drogą jednostronnego oświadczenia woli kupującego. Odstąpienie wywołuje skutki ex tunc, umowę uważa się zatem za niezawartą, a strony są zobowiązane do zwrotu wzajemnych świadczeń. Oświadczenie składane przez kupującego musi wskazywać na niezgodność produktu z umową oraz zawierać ocenę zaistniałej wady.
Odstąpienie od umowy a wada nieistotna – co warto wiedzieć?
Sprzedawca na podstawie treści złożonego oświadczenia będzie mógł sprzeciwić się mu, powołując się na nieistotność wady. Ocena istotności wady niejednokrotnie budzi problemy na gruncie praktycznym i jest najczęściej dokonywana przez sąd. Kupujący bowiem nie może skorzystać z prawa do odstąpienia od umowy jeżeli wada jest nieistotna (art. 560 § 4 k.c.) Ponadto, oświadczenie nie będzie skuteczne jeżeli sprzedający niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego wymieni rzecz wadliwą na wolną od was lub wadę usunie (art. 560 § 1 k.c.). Ograniczenie to oparte jest na tzw. regule jednokrotności, sprzedawca nie będzie mógł zatem uchylić się od odpowiedzialności z tytułu rękojmi jeżeli rzecz była już naprawiana lub wymieniana. Od złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy należy odróżnić zawiadomienie sprzedającego o wadzie. Zawiadomienie powinno być złożone niezwłocznie po wykryciu wady, chociaż przepisy nie precyzują terminu do jego złożenia. Obowiązek zawiadomienia o wadzie w obecnym stanie prawnym istnieje jedynie w stosunkach pomiędzy przedsiębiorcami. Zawiadomienie pozwala sprzedającemu na stosowne odniesienie się do zaistniałej wady, w tym niezwłoczne jej usunięcie. W zawiadomieniu nie jest sprecyzowany rodzaj żądania kupującego wynikającego z rękojmi. Przedmiotowe żądanie bowiem wynika dopiero ze złożonego mu oświadczenia woli. Co do zasady odstąpienie od umowy składane jest przez kupującego.
Przedmiotowe oświadczenie może być również złożone przez pełnomocnika kupującego, działającego w jego imieniu i jego rzecz. Obowiązujące orzecznictwo wskazuje, że złożone przez pełnomocnika oświadczenie o odstąpieniu będzie skuteczne, jeżeli udzielone pełnomocnictwo wyraźnie wskazuje na jego umocowanie do dokonania przedmiotowej czynności. Uprawnienia z tytułu rękojmi są wyrazem ochrony kupującego w stosunkach prawnych wynikających z umowy sprzedaży. Rękojmia jest obok gwarancji najskuteczniejszym sposobem realizacji swoich praw, co nie wyklucza możliwości ich dochodzenia na innej drodze, np. w drodze powództwa o naprawienie szkody na zasadach ogólnych. Sprzedaż wadliwej rzeczy stanowi bowiem nienależyte wykonanie zobowiązania przez sprzedawcę, co daje kupującemu możliwość dochodzenia od sprzedawcy roszczeń związanych z wadą produktu także po upływie terminów rękojmi. Rozbudowane przepisy kodeksu cywilnego w przedmiocie rękojmi są jednak najskuteczniejszym narzędziem ochrony w rękach kupującego. Z tego też względu warto wnikliwie się z nimi zapoznać. Okazją do tego może być udział w naszych szkoleniach przygotowanych i prowadzonych przez doświadczonych praktyków.
