Odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi a uprawnienia kupującego

Realizacja uprawnień kupującego w ramach rękojmi może niekiedy okazać się kłopotliwa. Skuteczne ich egzekwowanie wymaga bowiem nie tylko znajomości regulacji prawnych dotyczących rękojmi, lecz również wiedzy w zakresie prawnego charakteru tych uprawnień. W przypadku nieznajomości normujących tę kwestię przepisów, umiejętne działania sprzedającego mogą uchronić go od odpowiedzialności.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego odpowiedzialność z tytułu rękojmi aktualizuje się po stronie sprzedającego w sytuacji gdy wprowadzi on do obrotu towar wadliwy, niezgodny z umową sprzedaży.


Wadliwość obejmuje w tym przypadku zarówno wady fizyczne, jak i wady prawne rzeczy sprzedanej. Zgodnie z art. 5561 kodeksu cywilnego wada fizyczna polega na niezgodności rzeczy sprzedanej z umową. Definicja ta została wprowadzona do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta. Ustawa ta weszła w życie 25 grudnia 2014 roku, ujednolicając przepisy kodeksu cywilnego w zakresie przepisów dotyczących rękojmi. Po nowelizacji w kodeksie cywilnym znalazła się pełna i kompleksowa regulacja w tym przedmiocie.Wada prawna rzeczy sprzedanej natomiast zachodzi w sytuacji gdy rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jeżeli jest obciążona prawem osoby trzeciej, a także jeżeli ograniczenie w korzystaniu lub rozporządzaniu rzeczą wynika z decyzji lub orzeczenia właściwego organu, o czym stanowi art. 5562 kodeksu cywilnego.

Uprawnienia przysługujące kupującemu w przypadku wystąpienia wady

Kodeks cywilny przewiduje katalog zamknięty uprawnień, z których może skorzystać kupujący, jeżeli rzecz sprzedana jest dotknięta wadą. Warto zwrócić jednak uwagę na to, iż regulacja kodeksu cywilnego ma w tym zakresie charakter dyspozytywny. W związku z tym, uprawnienia wynikające z rękojmi mogą być ograniczone, rozszerzone lub wyłączone drogą umowy, chyba że sprzedawca zataił podstępnie wadę przed kupującym. Ponadto, szczególne ograniczenia w tym zakresie są przewidziane w przypadku sprzedaży konsumenckiej, w tego rodzaju przypadkach, swoboda stron w zakresie zmiany ustawowego modelu odpowiedzialności z rękojmi, jest jednak istotnie ograniczona.

W razie ujawnienia się wady aktualizuje się odpowiedzialność sprzedającego, a tym samym uprawnienia kupującego. W literaturze prezentowany jest pogląd, iż ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady sprzedanej rzeczy ma charakter absolutny, tzn. sprzedawca nie może się z niej zwolnić, obciąża go ona niezależnie od tego, czy to on spowodował wadliwość rzeczy, czy ponosi w tym zakresie jakąkolwiek winę, a nawet czy w ogóle wiedział lub mógł wiedzieć o tym, że sprzedawana rzecz jest wadliwa3.

Kupującemu natomiast, w ramach rękojmi przysługują co do zasady, alternatywnie cztery uprawnienia, których wybór należy do kupującego:

  • uprawnienie do żądania obniżenia ceny,
  • uprawnienie do odstąpienia od umowy,
  • żądanie wymiany rzeczy na rzecz wolną od wad,
  • żądanie usunięcia wady rzeczy

Niekiedy, realizacja jednych uprawnień wyłącza stosowanie drugich. Samo literalne znaczenie art. 560 § 1 wskazuje na rozłączne stosowanie obniżenia ceny oraz odstąpienia od umowy. Zawarte w przepisie słowo „albo” stanowi bowiem alternatywę rozłączną i świadczy o tym, że oba uprawnienia wzajemnie się wykluczają. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca 2005 r., wydanym w sprawie o sygnaturze IV CK 786/04 ,,oświadczenie kupującego o odstąpieniu (…) spowoduje upadek z mocą wsteczną sprzedaży i tym samym wykluczy realizację pozostałych uprawnień. Gdy zaś chodzi o uprawnienia mające charakter roszczeń, jedynie realizacja któregokolwiek z nich, czyli uczynienie mu zadość, wykluczy wykonanie innych uprawnień.” Kupujący może dochodzić wskazanych uprawnień jeżeli wada fizyczna zostanie stwierdzona przed upływem dwóch lat, a gdy chodzi o wady nieruchomości – przed upływem pięciu lat od dnia wydania rzeczy kupującemu, chyba że sprzedawca wadę podstępnie zataił o czym stanowi art. 568 § 1 § 6 kodeksu cywilnego. Terminy te mają charakter terminów zawitych.

Uprawnienia kupującego jako uprawnienia prawnokształtujące oraz roszczenia

Zgodnie ze stanowiskiem doktryny uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące kupującemu ma charakter prawnokształtujący. W sytuacji zaistnienia wady rzeczy kupujący uzyska zatem kompetencje do zakończenia stosunku prawnego wynikającego z umowy sprzedaży w drodze jednostronnej czynności prawnej. Dla skuteczności ww. uprawnienia nie jest wymagana zgoda drugiej strony, oświadczenie woli uprawnionego jest wystarczające dla jego realizacji. W zakresie pozostałych uprawnień przyjmuje się natomiast, że mają one charakter roszczeń.

Uprawnienie do żądania obniżenia ceny

Pierwszym z uprawnień, z których może skorzystać kupujący jest złożenie oświadczenia o obniżeniu ceny. W wyniku złożenia oświadczenia woli kupującego zmianie ulega wynikająca z umowy sprzedaży cena zakupu towaru. Zgodnie z art. 560 § 3 kodeksu cywilnego ,,obniżona cena powinna pozostawać w takiej proporcji do ceny wynikającej z umowy, w jakiej wartość rzeczy z wadą pozostaje do wartości rzeczy bez wady.” Oczywiście zakres obniżenia ceny podlega kontroli sądu w ramach ewentualnego, późniejszego postępowania sądowego i bywa bardzo często skutecznie kwestionowany przez sprzedawcę. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 marca 1997 roku w sprawie o sygnaturze III CZP 11/77 ,,w razie niemożliwości lub znacznych trudności wykazania przez kupującego stosunku, w jakim wartość rzeczy wolnej od wad pozostaje do jej wartości obliczonej z uwzględnieniem istniejących wad (art. 560 § 3 k.c.), kupujący nie może żądać obniżenia ceny.”

Uprawnienie do odstąpienia od umowy

Istotą przedmiotowego uprawnienia jest doprowadzenie do ustania łączącej strony umowy sprzedaży drogą jednostronnego oświadczenia woli kupującego. Odstąpienie wywołuje skutki ex tunc, umowę uważa się zatem za niezawartą, a strony są zobowiązane do zwrotu wzajemnych świadczeń.

Oświadczenie składane przez kupującego musi wskazywać na niezgodność produktu z umową oraz zawierać ocenę zaistniałej wady. Sprzedawca na podstawie treści złożonego oświadczenia będzie mógł sprzeciwić się mu, powołując się na nieistotność wady. Ocena istotności wady niejednokrotnie budzi problemy na gruncie praktycznym i jest najczęściej dokonywana przez sąd. Kupujący bowiem nie może skorzystać z prawa do odstąpienia od umowy jeżeli wada jest nieistotna (art. 560 § 4 k.c.) Ponadto, oświadczenie nie będzie skuteczne jeżeli sprzedający niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego wymieni rzecz wadliwą na wolną od was lub wadę usunie (art. 560 § 1 k.c.). Ograniczenie to oparte jest na tzw. regule jednokrotności, sprzedawca nie będzie mógł zatem uchylić się od odpowiedzialności z tytułu rękojmi jeżeli rzecz była już naprawiana lub wymieniana.

Od złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy należy odróżnić zawiadomienie sprzedającego o wadzie. Zawiadomienie powinno być złożone niezwłocznie po wykryciu wady, chociaż przepisy nie precyzują terminu do jego złożenia. Obowiązek zawiadomienia o wadzie w obecnym stanie prawnym istnieje jedynie w stosunkach pomiędzy przedsiębiorcami. Zawiadomienie pozwala sprzedającemu na stosowne odniesienie się do zaistniałej wady, w tym niezwłoczne jej usunięcie. W zawiadomieniu nie jest sprecyzowany rodzaj żądania kupującego wynikającego z rękojmi. Przedmiotowe żądanie bowiem wynika dopiero ze złożonego mu oświadczenia woli.

Co do zasady odstąpienie od umowy składane jest przez kupującego. Przedmiotowe oświadczenie może być również złożone przez pełnomocnika kupującego, działającego w jego imieniu i jego rzecz. Obowiązujące orzecznictwo wskazuje, że złożone przez pełnomocnika oświadczenie o odstąpieniu będzie skuteczne, jeżeli udzielone pełnomocnictwo wyraźnie wskazuje na jego umocowanie do dokonania przedmiotowej czynności.

Uprawnienia z tytułu rękojmi są wyrazem ochrony kupującego w stosunkach prawnych wynikających z umowy sprzedaży. Rękojmia jest obok gwarancji najskuteczniejszym sposobem realizacji swoich praw, co nie wyklucza możliwości ich dochodzenia na innej drodze, np. w drodze powództwa o naprawienie szkody na zasadach ogólnych. Sprzedaż wadliwej rzeczy stanowi bowiem nienależyte wykonanie zobowiązania przez sprzedawcę, co daje kupującemu możliwość dochodzenia od sprzedawcy roszczeń związanych z wadą produktu także po upływie terminów rękojmi. Rozbudowane przepisy kodeksu cywilnego w przedmiocie rękojmi są jednak najskuteczniejszym narzędziem ochrony w rękach kupującego. Z tego też względu warto wnikliwie się z nimi zapoznać. Okazją do tego może być udział w naszych szkoleniach przygotowanych i prowadzonych przez doświadczonych praktyków.

Autorzy: Marta Klisowska i Mateusz Garnuszewski

Źródła:
1. Zdzisław Gawlik, Komentarz do art. 556 Kodeksu Cywilnego, LEX, 2014.
2. Ibidem.
3. Ibidem.